Odnaleziony projekt

Podczas prac inwentaryzacyjnych archiwalnej spuścizny rodziny snycerzy Dąbrowskich w Żołyni, badaczki z Uniwersytetu Kardynała Wyszyńskiego w Warszawie (Katarzyna Chrudzimska-Uhera i Anna Sylwia Czyż) odkryły projekty rysunkowe ołtarzy i szkice wykonawcze przygotowane u schyłku XIX w. w pracowni Ferdynanda Majerskiego w Przemyślu, przeznaczone do kaplicy klasztornej w Łagiewnikach. Ujawnione archiwalia wymagają dalszych badań i interpretacji, ale już teraz, na ich podstawie zidentyfikować można – nieustalonego do tej pory, projektanta neogotyckiego ołtarza głównego kaplicy św. Józefa w Łagiewnikach. Był nim Ferdynand Majerski, kierujący jedną z największych rzeźbiarskich firm w Galicji, założoną w 1867 r. w Przemyślu z filią we Lwowie (od 1897). Kaplica św. Józefa została ufundowana przez Aleksandra Lubomirskiego na początku lat 90. XIX w., kiedy zakład Ferdynanda Majerskiego był już dobrze prosperującą pracownią specjalizującą się w realizacjach rzeźbiarskich, snycerskich i kamieniarskich, firmą docenianą i chętnie zatrudnianą przez świeckich i kościelnych inwestorów.

Odnaleziony w Żołyni dokument przedstawia projekt neogotyckiego ołtarza: trójosiowej nastawy z predellą i wysokim cokołem poprzedzonym dwustopniowym podwyższeniem z mensą spoczywającą na profilowanym stipes. W centrum ołtarza znajduje się półkoliście zamknięta wnęka mieszcząca posąg, a w osiach bocznych mniejsze nisze z figurami świętych. Każdą oś wieńczy trójkątny szczyt z charakterystycznymi dla neogotyku: czołgankami, pinaklami i kwiatonami. Całość ołtarza pokrywają płaskorzeźbione fryzy i ornamenty, cokół i antepedium ujęte są półkolumnami, pomiędzy którymi zaplanowano ornamentalne i figuralne dekoracje. Projekt reprezentuje styl neogotycki, w XIX w. chętnie stosowany w meblarstwie, rzemiośle artystycznym i architekturze wnętrz, szczególnie popularny w obiektach sakralnych, ze względu na symbolikę nawiązującą do ówczesnych wyobrażeń na temat tradycji duchowości średniowiecza.

Ołtarz rozrysowany na żołyńskim projekcie ma formę niemal idealnie odpowiadającą obiektowi zrealizowanemu i zachowanemu w Łagiewnikach. Drobne, ale zauważalne, różnice pojawiły się zapewne już w trakcie prac, w wyniku rozmów prowadzonych przez Majerskiego z fundatorem i siostrami użytkującymi kaplicę. Na marginesie dokumentu znalazły się odręczne zapiski wskazujące na dostosowanie ikonografii ołtarza do charakteru wnętrza i oczekiwań zamawiających. Znajdujemy m.in. wskazówki dotyczące figur flankujących ustawiony w polu centralnym nastawy posąg Matki Bożej Miłosierdzia. Po jego bokach stanęły statuy przedstawiające św. Stanisława Kostkę – patrona Polski i młodzieży, oraz Marię Magdalenę, świętą pokutnicę, orędowniczkę tych, którzy szczególnie zabiegają o miłosierdzie.

Projekt zachował się w zespole żołyńskich archiwaliów zawierających spuściznę Dąbrowskich, snycerzy prowadzących (w latach 1907-1989) rodzinny zakład produkujący elementy wystroju wnętrz sakralnych i świeckich (w tym licznych ołtarzy, ambon, konfesjonałów i mebli). Ich realizacje trafiały do wielu miejscowości nie tylko na Podkarpaciu, ale i w Warszawie, Krakowie, Lwowie, a także za granicą ówczesnej Rzeczypospolitej. Nestor rodu – Franciszek Dąbrowski, jako młody adept snycerstwa, w latach 90. XIX w. zatrudniony był w znanej „pracowni artystyczno-rzeźbiarskiej i kamieniarskiej” Ferdynanda Majerskiego w Przemyślu. Następnie, na pocz. XX w., usamodzielnił się i założył własny zakład w Żołyni, przejęty po jego śmierci przez syna, Henryka. Można przypuszczać, że firmy Majerskich i Dąbrowskich łączyły zawodowe kontakty, a kiedy w okresie międzywojennym wdowa po Stanisławie Majerskim (synu Ferdynanda) likwidowała pracownię i warsztaty, Franciszek Dąbrowski przyjechał do Przemyśla, zakupił przydatne mu maszyny, a wraz z nimi przejął bogaty zasób projektów Majerskich. W ten sposób archiwalia te, przez wiele lat uważane za bezpowrotnie zaginione, przetrwały złożone w szafie w pracowni Dąbrowskich w Żołyni. Niedawno zostały odnalezione przez aktualną współwłaścicielkę kamienicy Dąbrowskich – Magdalenę Kątnik-Kowalską. Ten bezcenny zbiór projektów Majerskich i Dąbrowskich jest obecnie katalogowany i opracowywany przez zespół badaczek z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie we współpracy z Gminnym Ośrodkiem Kultury w Żołyni i przy wsparciu Narodowego Instytutu Polskiego Dziedzictwa za Granicą „POLONIKA”.

oprac. Katarzyna Chrudzimska-Uhera